Μαθήματα από την επαναστατική δράση του Ροβεσπιέρου | Foreign Affairs - Hellenic Edition

Μαθήματα από την επαναστατική δράση του Ροβεσπιέρου

Πώς να σώσετε την επανάστασή σας χωρίς να χάσετε το κεφάλι σας
Περίληψη: 

Οι δημοκρατικοί επαναστάτες αντιμετωπίζουν πάντα το ίδιο πρόβλημα: πώς να αντικαταστήσουν την παλιά τάξη χωρίς, όμως, να αναπαράγουν τα λάθη της. Μια νέα βιογραφία του Γάλλου επαναστάτη Μαξιμιλιανού Ροβεσπιέρου αποκαλύπτει ότι οι σημερινοί ριζοσπάστες θα μπορούσαν να μάθουν από την αποτυχία του Ροβεσπιέρου να επιλύσει αυτό το πρόβλημα.

Ο PATRICE HIGONNET είναι καθηγητής γαλλικής ιστορίας στην έδρα Goelet στο Πανεπιστήμιο Harvard και συγγραφέας μεταξύ άλλων και του βιβλίου Goodness Beyond Virtue: Jacobins During the French Revolution (Καλοσύνη πέρα από την Αρετή: οι Ιακωβίνοι στη Διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης).

Η επαναστατική Γαλλία το 1794 ήταν ένα χωνευτήρι, που συνδύαζε όλα τα στοιχεία τα οποία θα ενσωματώνονταν στην δυτική πολιτική κατά τον δέκατο ένατο και τον εικοστό αιώνα. Όλα τα βλέμματα ήταν στραμμένα στο Παρίσι. Ανάλογα με το ποιος το μελετούσε, ο Ροβεσπιέρος ήταν είτε ένας ήρωας είτε ένας κακοποιός. Ο Ροβεσπιέρος, αρχικά ένας αφανής δικηγόρος από τη βόρεια Γαλλία, μέσα σε τέσσερα μόλις χρόνια μεταμορφώθηκε, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν, στον επικεφαλής αρχιτέκτονα της μετάβασης από το παλαιό μισητό καθεστώς σε μια αβέβαιη νέα τάξη πραγμάτων. Αυτή η νέα τάξη απειλήθηκε από την εισβολή στρατών από τις γειτονικές χώρες, από αντεπαναστάτες στην περιοχή Vendée και από έντονες διαφορές εντός των τάξεων των επαναστατών, συμπεριλαμβανομένης της φατρίας των Ιακωβίνων στην οποία ανήκε ο Ροβεσπιέρος. Η Καθολική και συντηρητική Δεξιά φοβήθηκε την ιδέα μιας δημοκρατίας και επιθυμούσε την επάνοδο στη σταθερότητα. Η Αριστερά ήθελε να δημιουργήσει μια ενάρετη κοινωνία - αλλά απλώς ήθελε και περισσότερο ψωμί. Καλώς ήρθατε στη σύγχρονη πολιτική…

Αδυσώπητος στις επιθέσεις του εναντίον όλων εκείνων τους οποίους κατηγόρησε ότι θέλησαν να σταματήσουν την επανάσταση και ατρόμητος στις καταγγελίες του κατά της διαφθοράς, ο Ροβεσπιέρος εξασφάλισε μια θέση στην 12μελή Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας η οποία χρησίμευσε ως η εκτελεστική εξουσία της κυβέρνησης από το 1793 ως το 1794. Από τη θέση αυτή ασκούσε τεράστια εξουσία. Αλλά το περιθώριο των ελιγμών του ήταν, στην πραγματικότητα, αρκετά στενό. Ο Ροβεσπιέρος αντιμετώπιζε τα ίδια διλήμματα που έχουν προβληματίσει όλους τους δημοκρατικούς επαναστάτες έκτοτε: πώς να υπερασπιστεί τις υπάρχουσες περιουσίες και παράλληλα να επιδιώκει, επίσης, τα οικουμενικά δικαιώματα, πώς να εξισορροπήσει τα ατομικά δικαιώματα με εκείνα της ευρύτερης κοινότητας και πώς μπορεί να επιτευχθεί ένα αποτέλεσμα σύμφωνο με τα επαναστατικά ιδανικά χωρίς να χρειαστεί η προσφυγή σε μέσα που θα αναπαράξουν τις αμαρτίες της παλιάς τάξης πραγμάτων. Μοιραία, ο Ροβεσπιέρος επέλεξε να επιλύσει αυτό το πρόβλημα με το να προσπαθήσει να επιβάλει την ενάρετη πολιτική ζωή στη γαλλική κοινωνία με τη βία.

Η απάντηση του Ροβεσπιέρου στην (πραγματική ή φανταστική) αντίσταση ήταν, σύμφωνα με την διατύπωση του Χέγκελ να κόψουν κεφάλια, σαν να ήταν λάχανα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου της Τρομοκρατίας, περίπου 17.000 άνθρωποι καταδικάστηκαν σε θάνατο στην γκιλοτίνα. Δεκάδες χιλιάδες φυλακίστηκαν. Και για να ειπωθούν όλα, εκατοντάδες χιλιάδες έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων που ακολούθησαν την επανάσταση και οι οποίοι έληξαν μόνο με την άνοδο του Ναπολέοντα Βοναπάρτη στην εξουσία το 1799.

Γιατί ο Ροβεσπιέρος ακολούθησε τον δρόμο του τρόμου (ή της «Τρομοκρατίας», ενός όρου που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε πολιτικό πλαίσιο από τους εχθρούς του Ροβεσπιέρου για να περιγράψουν τις μεθόδους του); Η νέα βιογραφία από τον Peter McPhee έχει ως στόχο να ξεμπερδέψει τα προσωπικά και τα ψυχολογικά κίνητρα που σχηματοποίησαν τις πράξεις του Ροβεσπιέρου. Αλλά υπενθυμίζει επίσης στους αναγνώστες ότι ο Τρόμος προέκυψε από τα ερωτήματα που αντιμετωπίζουν όλοι οι επαναστάτες - συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προσπαθούν να φτιάξουν τον καινούργιο κόσμο σήμερα.

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΕΒΑΛΕ ΝΑ ΤΟ ΚΑΝΩ

Για να καταλάβει τον Ροβεσπιέρο, πρέπει κανείς να δει την Γαλλική Επανάσταση με τραγικούς όρους. Η επανάσταση δεν διολίσθησε στην Τρομοκρατία λόγω του ζήλου των επαναστατών στην επιδίωξη της «Ελευθερία, Ισότητας και Αδελφοσύνης» (σ.σ.: liberté, égalité, fraternité, όπως ήταν το βασικό σύνθημα των επαναστατών). Αντίθετα: διολίσθησε επειδή μέχρι τον Ιούλιο του 1794 η συντριπτική πλειοψηφία των επαναστατών δεν ήθελε πλέον να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, των οποίων οι άμεσες συνέπειες για τους ίδιους, όπως φοβούνταν, μπορεί να ήταν η δήμευση της περιουσίας τους ή η γκιλοτίνα ή και τα δύο. Πράγματι, από την στιγμή που κατέλαβαν την εξουσία, οι Ιακωβίνοι αποδείχθηκαν εντελώς ανίκανοι να επιλύσουν τις αντιφάσεις του δικού τους επαναστατικού προγράμματος.

Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι η επανάσταση είχε επηρεαστεί από τις εσωτερικές συγκρούσεις του Ροβεσπιέρου. Ο Ροβεσπιέρος απεχθανόταν τη βία και ήταν αντίθετος με τη θανατική ποινή. Ωστόσο, ο ίδιος επέμενε, ενάντια σε όλες τις ενδείξεις, να πιστεύει ότι τσακίζοντας τις αόρατες (και συνήθως φανταστικές) συνωμοσίες και εκτελώντας τους αντιπάλους του θα λύσει τα προβλήματά του και εκείνα της επανάστασης.
Ο McPhee παραδέχεται ότι ο Ροβεσπιέρος ήταν τελικά παρανοϊκός και έκανε σοβαρά λάθη όταν έκρινε τα πράγματα. Δεν ήταν, όμως, «το συναισθηματικά καχεκτικό, αυστηρά πουριτανικό και παγερά σκληρό τέρας της ιστορίας και της λογοτεχνίας». Για τον McPhee, δεν ήταν ο Ροβεσπιέρος που κατέστρεψε τη Γαλλική Επανάσταση: ήταν η επανάσταση που έφερε έναν αξιοπρεπή, ειλικρινή και σκληρά εργαζόμενο δημοκράτη στην καταστροφή του.